Khơi dậy nghề chạm khảm giữa lòng di sản đình Vũ Thạch

Nghệ nhân trực tiếp thực hiện quy trình chạm khảm thủ công tỉ mẩn phục vụ khách tham quan. Ảnh: Minh Đức

Ngôi đình cổ Vũ Thạch ẩn mình giữa phố Hàng Khay sầm uất, gắn liền ký ức phố nghề khảm trai vang bóng một thời. Theo sử liệu, những người thợ tài hoa làng Chuôn Ngọ đã dừng chân tại đây lập nghiệp từ thời Lý. Trải qua bao biến thiên, không gian tâm linh này vẫn lưu giữ linh hồn nghề chạm khảm tinh xảo. Tọa đàm giúp người xem thấu hiểu hành trình gian nan của các nghệ nhân bền bỉ giữ lửa nghề.

Dưới gốc đa cổ thụ, tiếng đục đẽo vang lên đều đặn, nhịp nhàng giữa sân đình tĩnh lặng. Các nghệ nhân ngồi bệt trên chiếu cói, tập trung cao độ thực hiện những đường chạm nhỏ xíu. Những mảnh vỏ trai, vỏ ốc lấp lánh sắc màu tự nhiên rực rỡ dưới ánh đèn rọi sáng rõ nét. Từng chi tiết nhỏ đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn tột độ cùng đôi bàn tay khéo léo tuyệt vời.

Quy trình chế tác khảm trai bao gồm nhiều công đoạn phức tạp, từ vẽ mẫu tới mài giũa tỉ mỉ. Nghệ nhân lựa chọn nguyên liệu vỏ trai phù hợp từng họa tiết tùng, cúc, trúc, mai hay điển tích cổ. Việc cắt tỉa xà cừ cần độ chính xác tuyệt đối nhằm đảm bảo sự vừa khít trên bề mặt gỗ quý. Sự kết hợp giữa độ bóng của gỗ cùng sắc cầu vồng của trai tạo nên tác phẩm hoàn mỹ.

Gian trưng bày tại đình giới thiệu nhiều hiện vật độc đáo như tráp gỗ, bình gốm khảm xà cừ tinh tế. Mỗi sản phẩm chứa đựng chiều sâu văn hóa, phản ánh gu thẩm mỹ đặc trưng của người Việt xưa. Khách tham quan được trực tiếp sờ vào những vân gỗ mịn màng, cảm nhận tâm huyết người thợ gửi gắm. Nghệ thuật chạm khảm không đơn thuần phục vụ đời sống mà nó mang một giá trị tinh thần bất biến.

Các sản phẩm khảm trai tinh xảo trưng bày tại Đình Vũ Thạch. Ảnh: Minh Đức.

Trong buổi tọa đàm cuối tuần, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cùng các cộng sự nỗ lực đưa hơi thở đương đại vào nghề truyền thống lâu đời. Họ tạo ra những tác phẩm mới dựa trên nền tảng kỹ thuật cũ, phù hợp thị hiếu thẩm mỹ ngày nay. Cách tiếp cận này giúp nghề khảm trai tránh khỏi nguy cơ mai một trong kỷ nguyên công nghiệp hóa. Sự đối thoại giữa cũ và mới khơi gợi những hướng đi bền vững cho làng nghề.

Theo tư liệu, phố Hàng Khay xưa kia mang tên Rue des Incrusteurs, nổi tiếng khắp thế giới nhờ tay nghề khảm trai điêu luyện. Các tác phẩm Việt Nam từng xuất hiện kiêu hãnh tại những cuộc triển lãm quốc tế lớn ở Pháp. Giá trị độc bản của đồ thủ công nằm tại sự khác biệt giữa từng chi tiết nhỏ nhất. Mỗi người thợ gửi gắm trí tuệ, tình yêu quê hương vào từng mẩu xà cừ nhỏ bé.

Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn trình bày các nghiên cứu tâm huyết về sự gắn kết giữa đình làng cùng lịch sử phố nghề xưa. Ảnh: Minh Đức.

Từ tọa đàm, những vấn đề đặt ra quanh việc bảo tồn và phát huy giá trị nghề chạm khảm trai vẫn còn nguyên tính thời sự. Đình Vũ Thạch tiếp tục cho thấy vai trò là điểm tựa văn hóa cộng đồng giữa lòng phố cổ, nơi di sản không chỉ được trưng bày mà còn được đối thoại, phân tích và soi chiếu trong bối cảnh đô thị hóa. Thực tiễn cho thấy, nghệ thuật chạm khảm trai muốn vươn xa cần những giải pháp mang tính hệ thống, vượt khỏi khuôn khổ các hoạt động giới thiệu đơn lẻ. Công cuộc bảo tồn di sản vì vậy đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, các nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng, nhằm tạo ra động lực phát triển bền vững cho các làng nghề truyền thống.

Chuỗi sự kiện “Chuyện đình Vũ Thạch với tổ nghề chạm khảm” diễn ra từ ngày 16/1 đến ngày 7/2/2026, mở cửa đón công chúng tham quan, tìm hiểu lịch sử và giá trị của nghề thủ công lâu đời. Mỗi lượt khách không chỉ góp phần lan tỏa nhận thức về di sản, mà còn trực tiếp tiếp sức cho nỗ lực gìn giữ, phục hồi và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hôm nay.

	Khát vọng đưa làng nghề "cất cánh" bằng công nghệ
	Hội tụ di sản – Lan tỏa tinh hoa Việt trên đất Thăng Long
	Quất cảnh Tứ Liên – Di sản xanh của Tết Việt giữa lòng Thủ đô

Mộc Miên - Minh Đức