Thành cổ Hà Nội: Từ pháo đài quân sự đến chứng nhân lịch sử bi tráng

Bảng biên niên sử tái hiện những cột mốc quan trọng của Thành Hà Nội (giai đoạn 1802 - 1897). Ảnh: Minh Đức

Tiếng vọng nghìn năm từ những bức tường gạch vồ

Sự hiện diện của bảng biên niên sử tái hiện những cột mốc quan trọng của thành Hà Nội dưới thời Nguyễn và thời Pháp thuộc giúp người xem hình dung rõ nét lộ trình thay đổi của thành trì này. Năm 1802 đánh dấu thời điểm vương triều Nguyễn thiết lập quyền thống trị, vua Gia Long quyết định dời kinh đô vào Huế. Thăng Long lúc bấy giờ mất đi vị thế kinh sư, chuyển mình thành trấn thành, sau đó đổi tên gọi thành tỉnh Hà Nội dưới thời vua Minh Mạng.

Những bức ảnh tư liệu đen trắng cùng sơ đồ minh họa vẽ nên một diện mạo kiến trúc đặc trưng của thành Vauban, loại hình công sự phổ biến tại phương Tây áp dụng linh hoạt vào địa hình Việt Nam. Người xem cảm nhận rõ sức nặng của lịch sử khi quan sát sự thu hẹp dần của các vòng thành qua từng giai đoạn biến thiên.

Triều đình nhà Nguyễn dưới thời vua Gia Long khởi công xây dựng thành Hà Nội vào năm 1803 trên nền cũ của hoàng thành Thăng Long thời Lê. Công trình mang hình vuông vững chãi, mỗi cạnh dài vài trăm trượng, bao bọc bởi hệ thống hào nước sâu thông với dòng sông Tô Lịch.

Đến năm 1805, triều đình hoàn thiện năm cổng thành gồm Đông, Tây, Bắc cùng hai cửa phía Nam, khẳng định vị thế một pháo đài quân sự bất khả xâm phạm tại vùng đất Bắc Hà. Tuy nhiên, năm 1831, vua Minh Mạng bãi bỏ cấp tổng trấn, thành lập tỉnh Hà Nội gồm 4 phủ và 15 huyện. Nhà vua hạ lệnh bạt bớt chiều cao tường thành xuống còn khoảng 4,5 mét nhằm phù hợp quy chế cấp tỉnh, tránh vượt mặt kinh đô Huế. Triều đình tiếp tục tu bổ khu vực hành cung phía sau điện Kính Thiên phục vụ các chuyến tuần du của hoàng đế ra phương Bắc.

Giai đoạn 1873 - 1882 ghi dấu những biến cố bi tráng khi quân đội Pháp hai lần tấn công thành Hà Nội. Các tấm bảng tư liệu tái hiện chân thực những trận chiến ác liệt, sự hy sinh anh dũng của các vị tướng như Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu. Hình ảnh tư liệu về những cuộc giao tranh, cảnh quân Pháp leo thành cùng những bản báo cáo quân sự của phía thực dân mang lại góc nhìn đa chiều về thời kỳ này.

Giai đoạn 1873 - 1882 ghi dấu những biến cố bi tráng khi quân đội Pháp hai lần tấn công thành Hà Nội. Ảnh: Minh Đức

Người xem nhận thấy sự tương phản giữa tinh thần quyết tử giữ thành của quân dân ta cùng hỏa lực mạnh mẽ của kẻ thù xâm lược. Đây chính là giai đoạn chuyển mình đau đớn khi cấu trúc phong kiến bắt đầu rạn nứt trước làn sóng xâm thực của thực dân phương Tây. Cửa Bắc hiện nay vẫn lưu dấu vết lõm của hai viên đạn đại bác, minh chứng hùng hồn cho tinh thần quả cảm của quân dân Hà Nội.

Sau khi hoàn thành việc đánh chiếm, quân đội Pháp bắt đầu quá trình cải tạo thành Hà Nội phục vụ mục đích quân sự và hành chính. Giai đoạn 1883-1888, thực dân Pháp phá bỏ hoặc thay đổi công năng nhiều công trình kiến trúc cổ. Các dãy nhà binh, kho tàng, sở chỉ huy mọc lên trên nền cũ của cung điện. Bản đồ thành Hà Nội năm 1883 cho thấy sự xuất hiện của các tuyến đường mới, các khu vực quân sự quy hoạch lại theo lối kiến trúc châu Âu. Sự biến đổi này không chỉ nằm ở diện mạo kiến trúc, nó phản ánh sự thay đổi hoàn toàn về cấu trúc quyền lực tại vùng đất này.

Quá trình thay da đổi thịt tiếp tục diễn ra mạnh mẽ trong những năm 1888-1893 khi quân Pháp tích cực xây dựng thêm doanh trại kiên cố bên trong lòng thành. Những bức ảnh chụp các dãy nhà hai tầng với ban công rộng, cửa sổ kính mang phong cách kiến trúc thuộc địa tương phản hoàn toàn với vẻ trầm mặc của các cổng thành cũ.

Bản đồ và hình ảnh các công trình trong thành Hà Nội do quân đội Pháp cải tạo, sử dụng giai đoạn 1883 - 1888. Ảnh: Minh Đức

Sự kiện đáng tiếc với những người yêu di sản chính việc phá bỏ gần như toàn bộ các mặt tường thành và khu vực phía Tây từ năm 1894 đến 1897. Mục đích hành động này nhằm mở rộng không gian xây dựng các khu phố mới, phục vụ nhu cầu phát triển đô thị kiểu Pháp.

Những tấm bản đồ giai đoạn này cho thấy sự biến mất của các đường nét tường thành hình răng cưa đặc trưng, nhường chỗ cho các ô bàn cờ của khu phố Tây. Tổng đốc Paul Doumer khi đến Hà Nội thốt lên sự tiếc nuối trước việc phá hủy những di tích đặc sắc này. Thành Hà Nội từ một pháo đài quân sự hùng vĩ trở thành một phần của thành phố hiện đại, chỉ còn sót lại một vài điểm di tích như Cửa Bắc, Kỳ Đài, Đoan Môn.

Việc quan sát những hình ảnh tư liệu về sự sụp đổ của tường thành giúp khách tham quan có cái nhìn thấu đáo về giá trị của sự bảo tồn. Sự phát triển đô thị đôi khi đòi hỏi sự đánh đổi, nhưng sự mất mát các di sản kiến trúc nghìn năm để lại lỗ hổng lớn trong ký ức văn hóa của một dân tộc.

Không gian trưng bày về quá trình phá hủy tường thành để xây dựng khu phố mới giai đoạn 1894 – 1897. Ảnh: Minh Đức

Uy quyền vương triều qua cổ thư và ấn chương

Ấn chương đóng vai trò cốt yếu trong bộ máy hành chính triều đình, khẳng định tính chính danh cùng quyền lực tối thượng của quân chủ. Khu vực trưng bày ấn chương hoàng tộc thu hút sự chú ý đặc biệt bởi vẻ tinh xảo cùng ý nghĩa biểu trưng sâu sắc.

Những chiếc ấn đúc bằng kim loại quý như vàng, bạc hay tạc từ ngọc bích biểu hiện trình độ chế tác bậc thầy của các nghệ nhân xưa. Mỗi con dấu mang một tên gọi riêng, ứng với mục đích sử dụng cụ thể trong hệ thống văn bản hành chính.

Kim Bảo Tỷ với hình rồng oai nghiêm chính biểu tượng cho quyền uy tối thượng của hoàng đế. Việc quan sát trực tiếp những hiện vật này giúp công chúng hiểu rõ quy trình vận hành nghiêm ngặt của triều đình phong kiến. Hệ thống Châu bản triều Nguyễn đóng vai trò nguồn sử liệu quý giá, phản ánh trung thực chính sách trị quốc của vương triều cuối cùng.

Kim Bảo Tỷ bằng vàng hình rồng oai nghiêm, biểu tượng quyền uy tối thượng của hoàng đế triều Nguyễn. Ảnh: Minh Đức

Cạnh những chiếc ấn rực rỡ, các bản Châu bản triều Nguyễn thu hút người xem bởi nét chữ uyển chuyển cùng những vệt son đỏ chói. Châu bản chứa đựng thông tin về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, quốc phòng của đất nước dưới sự phê duyệt trực tiếp từ nhà vua. Những dòng chữ Hán Nôm sắc sảo trên nền giấy sắc phong hay giấy dó phản ánh sự cẩn trọng, tỉ mỉ của giới quan lại thời xưa.

Quan sát kỹ những bản tấu này, người xem nhận thấy dấu ấn của các vị vua như Minh Mạng, Thiệu Trị qua những nét ngự phê quyết đoán. Sự kết hợp giữa ấn chương và văn bản hành chính tạo nên một hệ thống xác thực thông tin chặt chẽ, bảo đảm tính pháp lý cao nhất trong quản lý quốc gia. Tư duy quản lý thông tin minh bạch qua hệ thống ấn chương và Châu phê thể hiện trình độ phát triển văn hóa chính trị đáng tự hào.

Giữa không gian trưng bày trầm mặc, anh Hoàng, một du khách từ miền Trung có dịp ra Hà Nội tham quan và trải nghiệm tour du lịch này đã không giấu được sự xúc động chia sẻ: "Đứng trước những hiện vật gốc như thế này, tôi thực sự thấy rung động. Nó khác hoàn toàn với việc đọc qua sách vở hay nhìn ảnh trên mạng. Ở đây, tôi cảm nhận được 'linh hồn' của cha ông đang hiện hữu. Mỗi trang giấy dó, mỗi dấu triện đỏ chói hay những nét ngự phê sắc sảo của các vị vua như Minh Mạng, Thiệu Trị... tất cả đều đang kể chuyện”.

Hệ thống ấn chương phong phú với các loại hình và chức năng riêng biệt trong quản lý hành chính triều Nguyễn. Ảnh: Minh Đức

Sự đối lập giữa vẻ quyền quý của ấn chương hoàng gia cùng sự giản dị của các bản tấu trình tạo nên một bức tranh đa diện về đời sống cung đình. Những hiện vật này không chỉ có giá trị mỹ thuật, chúng còn đóng vai trò nguồn sử liệu sơ cấp vô cùng quý giá. Chúng giúp các nhà nghiên cứu giải mã những bí ẩn về quy chế trang phục, nghi lễ cung đình cùng cả những quyết sách lớn ảnh hưởng vận mệnh quốc gia.

Mỗi vết mực, mỗi góc giấy sờn cũ đều chứa đựng một phần câu chuyện lịch sử đang chờ kể lại. Khách tham quan dường như chạm được vào mạch đập của quá khứ, thấu hiểu hơn những nỗ lực duy trì kỷ cương và bản sắc văn hóa của các triều đại đi trước. Việc hiểu rõ công năng từng loại ấn giúp du khách hình dung quy trình vận hành bộ máy nhà nước thời phong kiến.

Một bản tấu chương với những dòng ngự phê bằng mực son bên cạnh bộ văn phòng tứ bảo. Ảnh: Minh Đức

giữ những chức năng riêng biệt. Quốc gia tín bảo dùng cho các văn kiện đối ngoại, Ngự tiền chi bảoHệ thống ấn chương phong phú gồm nhiều loại như Quốc gia tín bảo, Ngự tiền chi bảo, Văn lý mật sát đóng trên các chiếu chỉ quan trọng của vua, trong khi Văn lý mật sát dùng kiểm soát tính xác thực của văn bản. Những con dấu này không chỉ giá trị nghệ thuật cao, chúng minh chứng cho một triều đại có niêm luật chặt chẽ về văn thư.

Việc kết hợp trưng bày tài liệu Châu bản cùng các hiện vật khảo cổ giúp du khách hiểu rõ tư duy pháp lý cùng trình độ quản lý hành chính của cha ông. Những bản vẽ, bản đồ thành Hà Nội thế kỷ XIX cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố quân sự hiện đại phương Tây cùng tư tưởng kiến trúc truyền thống Á Đông.

Tour tham quan thành cổ Hà Nội không đơn thuần là hoạt động tham quan, mà còn là hành trình tiếp cận lịch sử và bản sắc đô thị. Thông qua hệ thống trưng bày hiện vật, tư liệu và các chuyên đề giới thiệu, du khách có cái nhìn toàn diện về quá trình hình thành, hưng thịnh và biến đổi của trung tâm quyền lực Thăng Long xưa. Việc kết nối quá khứ với hiện tại góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản, đồng thời khẳng định vai trò của thành cổ Hà Nội như một không gian giáo dục lịch sử quan trọng, tạo nền tảng cho phát triển du lịch văn hóa bền vững của Thủ đô.

	Thấy dấu tích điện Kính Thiên tại Thành cổ Hà Nội
	Từ Thủ đô ngàn năm văn hiến đến trung tâm công nghiệp văn hóa hàng đầu châu Á
	Tinh hoa làng nghề hội tụ tại Hoàng thành Thăng Long trong nhịp hội nhập quốc tế
	Những “con số biết nói” tại Festival Thăng Long - Hà Nội 2025