Kỳ 2: Lòng tham và lỗ hổng của chính sách

Ảnh minh họa

Bài toán đau đầu của nhiều quốc gia

Lý giải nguyên nhân khiến nhiều người bất chấp sức khỏe, thậm chí tính mạng của bản thân và người khác để dựng lên các chiêu trò trục lợi, các chuyên gia cho rằng, yếu tố then chốt nằm ở số tiền bồi thường có thể lên tới hàng tỷ, thậm chí hàng chục tỷ đồng. Tâm lý “được thì tốt, không được thì thôi” cùng niềm tin rằng rủi ro bị phát hiện là thấp đã khiến không ít người sẵn sàng đánh đổi tất cả, đẩy tình trạng trục lợi bảo hiểm ngày càng gia tăng và biến tướng nguy hiểm.

Không chỉ ở Việt Nam, lòng tham trước sự hấp dẫn của các khoản chi trả bảo hiểm cũng đã gây ra những vụ án rúng động trên thế giới. Năm 2021, dư luận Nam Phi chấn động khi cựu cảnh sát Nomia Rosemary Ndlovu bị kết tội dàn dựng hàng loạt vụ giết người nhằm trục lợi bảo hiểm. Trong giai đoạn 2012–2018, Ndlovu đã lên kế hoạch sát hại 5 người thân và bạn trai để hưởng lợi từ các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và chế độ tang lễ.

Mọi việc chỉ bị phơi bày khi cảnh sát bắt giữ sát thủ do Ndlovu thuê để giết chị gái ruột của mình. Người phụ nữ 46 tuổi này sau đó bị kết tội cố ý giết mẹ - bà Maria Mushwana, đồng thời gian lận tiền bảo hiểm và tiền tang lễ với số tiền chiếm đoạt khoảng 95.000USD.

Tại châu Âu, một vụ án tương tự từng khiến dư luận Scotland rúng động bởi mức độ liều lĩnh và tàn nhẫn của kẻ thủ ác. Tháng 7/2011, Malcom Webster, cựu y tá 52 tuổi, bị kết tội giết hại và mưu sát 2 người vợ để trục lợi bảo hiểm.

Theo tài liệu tòa án, Webster đã sát hại người vợ đầu tiên – Claire Morris, 32 tuổi trong một vụ tai nạn ô tô được dàn dựng vào năm 1994, chỉ 8 tháng sau khi kết hôn. Sau khi chuốc thuốc Morris và lái xe đến một khu vực hẻo lánh ở Aberdeenshire, Webster đổ xăng đốt cháy chiếc xe khi người vợ vẫn bất tỉnh bên trong. Hắn sau đó nhận khoản bồi thường khoảng 200.000 bảng Anh từ các hợp đồng bảo hiểm và phung phí số tiền này vào lối sống xa xỉ.

Chưa dừng lại, đến tháng 2/1999, Webster tiếp tục mưu sát người vợ thứ hai là Felicity Drumm theo kịch bản tương tự nhằm đòi khoản bồi thường 750.000 bảng Anh từ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, trước khi bị phát hiện và lĩnh án 30 năm tù giam.

Cơ chế kiểm soát chưa đủ chặt chẽ

Những vụ án trên cho thấy, khi cơ chế kiểm soát không đủ chặt chẽ, bảo hiểm, vốn là công cụ bảo vệ con người có thể bị biến thành “động cơ” cho tội ác.

Tại Việt Nam, tình trạng trục lợi bảo hiểm cũng ngày càng phổ biến với nhiều hình thức gian lận khác nhau, từ tự gây thương tích để nhận tiền bảo hiểm, giấu bệnh hiểm nghèo khi mua bảo hiểm, thay đổi thông tin sau khi đã mắc bệnh, cho đến làm giả hồ sơ y tế.

Trong khi đó, các DN bảo hiểm lại gặp nhiều khó khăn trong việc điều tra, xác minh các vụ gian lận, do vẫn phải tuân thủ chặt chẽ quy định về thời hạn chi trả quyền lợi. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022, DN phải chi trả trong vòng 15 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Quy định này khiến nhiều trường hợp dù có dấu hiệu nghi vấn nhưng DN vẫn buộc phải chi trả do không đủ thời gian và chứng cứ để xác minh.

Khảo sát của Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam cho thấy, tỷ lệ hồ sơ bị từ chối chi trả vì trục lợi chỉ dao động từ 3–8%, trong khi nhiều hồ sơ nghi ngờ nhưng thiếu căn cứ pháp lý vẫn phải giải quyết bồi thường.

Luật sư Vũ Thị Hảo, Công ty Luật TNHH Chí Kiên cho biết, trục lợi bảo hiểm là hành vi gian lận có chủ đích nhằm chiếm đoạt tiền từ các DN bảo hiểm. Đối tượng trục lợi có thể làm giả giấy tờ, dựng hiện trường tai nạn giả, thậm chí tự gây thương tích cho bản thân để hợp thức hóa hồ sơ yêu cầu bồi thường.

“Thực tế, những vụ việc này không hiếm và thường lặp lại cùng một kịch bản. Người mua bảo hiểm tập trung vào các hợp đồng có quyền lợi tai nạn mệnh giá lớn, dù không làm nghề nguy hiểm; đồng thời mua cùng lúc nhiều hợp đồng ở các công ty khác nhau. Điểm trùng hợp là chỉ sau vài tháng, những người này đồng loạt bị gãy xương hoặc bỏng” - luật sư Vũ Thị Hảo cho hay.

Theo luật sư, lỗ hổng lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế xác minh tính trung thực và hợp pháp của hồ sơ yêu cầu bồi thường, đặc biệt đối với các trường hợp thương tật. Trong khi DN bảo hiểm hoạt động trên nguyên tắc thiện chí và tin cậy, hệ thống giám định thương tật lại bộc lộ nhiều hạn chế.

“Sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào hồ sơ y tế bên ngoài khiến DN dễ bị qua mặt, nhất là khi đối tượng trục lợi có chuyên môn sâu về y khoa như trường hợp Tạ Minh Châu – nguyên cán bộ y tế, am hiểu cấu trúc xương khớp và cơ chế chi trả bảo hiểm. Các thương tích được tạo ra bằng công cụ nhưng được ngụy tạo như tai nạn thật, sau đó hợp thức hóa bằng bệnh án và hiện trường giả” - luật sư Vũ Thị Hảo phân tích.

Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành cũng chưa hình thành cơ chế kiểm soát đủ mạnh đối với hành vi thông đồng giữa cá nhân và cơ sở y tế. Việc thiếu các tiêu chí pháp lý rõ ràng để nhận diện thương tích có chủ đích đã biến hồ sơ bệnh án thành “bình phong” che chắn cho tội phạm – kẽ hở mà các đường dây trục lợi đã khai thác triệt để.

“Không chỉ vậy, một lỗ hổng mang tính hệ thống khác là việc thiếu liên thông dữ liệu giữa các DN bảo hiểm. Việc các đối tượng mua bảo hiểm và yêu cầu bồi thường tại nhiều công ty khác nhau như Manulife, AIA, Dai-ichi Life, FWD… cho thấy sự thiếu hụt nghiêm trọng trong cơ chế chia sẻ thông tin. Mỗi DN chỉ nhìn thấy một phần nhỏ của bức tranh tổng thể, tạo điều kiện cho tội phạm lợi dụng khoảng trống thông tin để trục lợi có tổ chức” - luật sư Vũ Thị Hảo nhấn mạnh.

(Còn nữa)

Kỳ 1: Những “kịch bản tinh vi” phía sau đồng tiền bảo hiểm